Denker des Vaderlands

Marli Huijer

Filosofe Marli Huijer volgt Hans Achterhuis en René Gude op als Denker des Vaderlands. “Ik vind het een enorme eer. Het is een wonderlijk maar prachtig instituut, en mijn twee voorgangers hebben de lat hoog gelegd.”

Illustratie: Berto Martinez

Huijer (1955) is bijzonder-hoogleraar aan de Rotterdamse Erasmus Universiteit en lector filosofie aan de Haagse Hogeschool, die ze liefkozend ‘de meest gekleurde hoge school van Nederland’ noemt. Ze is arts, schrijver, feminist, werkte voor de junkiebond en onderzoekt daarnaast nieuwe technologieën, tijd en ritme. De afgelopen jaren werd ze bekend bij het grote publiek met de boeken Ritme (2011) en Discipline (2013) en als opiniemaker, onder meer via het Filosofisch Elftal in Trouw waar zij vanuit de filosofie reflecteert op de actualiteit.

Na tegen-denker Hans Achterhuis en mee-denker Rene Gude kondigt Marli Huijer aan tussen-denken centraal te stellen in haar Denkerschap. Ze zal zich richten op de publieke ruimte als ‘tussenruimte’, en wil zich als filosoof ook letterlijk tussen haar gesprekspartners begeven. Als Denker des Vaderlands wil ik kijken of ik stemmen van anderen, die op een minder goed hoorbare positie zitten dan ik, kan laten klinken.”

Bij de aanvang van de Maand van de filosofie afgelopen april schreef Marli Huijer samen met Martin van Hees, hoogleraar filosofie, een manifest ‘We zijn allemaal migranten – een pleidooi voor Europese openheid’. Dit manifest is door 180 hoogleraren, filosofen, schrijvers en kunstenaars medeondertekend. Het manifest lees je hier:

 


We zijn allemaal migranten

Een pleidooi voor Europese openheid

 

Europa is in de greep van de angst. Angst voor onoverzichtelijke massa’s vluchtelingen die op Europa afkomen. Om de angst te bezweren keert Europa zich in een samentrekkende beweging naar binnen. Politici en burgers halen opgelucht adem nu besloten is de buitengrenzen van Europa beter te bewaken en vluchtelingen over de Middellandse zee terug te sturen. Het hoogste doel, zo min mogelijk vreemdelingen toelaten op Europees grondgebied toelaten, lijkt bereikt.

De prijs van de ongastvrije houding ten opzichte van vluchtelingen is echter dat de open samenleving wordt ingeruild voor een gesloten samenleving, die haaks staat op de Europese idealen.

De Europese open samenleving
De geschiedenis van Europa laat zien dat niet de gesloten samenleving, maar de open samenleving de grootste kans op vrede en welvaart biedt. Al bij de oude Grieken verdwenen geleidelijk de gesloten stammen, met hun starre tradities en sociale gebruiken. De open samenleving, met haar nadruk op persoonlijke verantwoordelijkheid, nam een eerste aanvang. De angst voor het vreemde werd verruild voor openheid naar de wereld.

Vanuit die open houding naar de buitenwereld maakten Europeanen eeuwenlang vrijelijk gebruik van de wereld. Alleen al tussen 1500 en 1900 verlieten bijna veertig miljoen Europeanen het continent  om zich elders te vestigen, zo laat recent onderzoek van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis zien.  In de 20e eeuw vertrokken meer dan 43 miljoen Europeanen, al dan niet gedwongen, naar andere continenten. Gemiddeld bijna een half miljoen emigranten per jaar. Tot halverwege de 20e eeuw kwamen daar vrijwel geen immigranten voor terug. Pas na 1960 slaat de verhouding tussen emigratie en immigratie om.

Dat Europeanen niet aan grenzen hechten, althans wat henzelf betreft, blijkt ook uit de geleidelijke verlegging van de gemeenschapsgrenzen. In de middeleeuwen werden steden begrensd door een stenen wal die de inwoners tegen vijandelijkheden van andere steden beschermde. Met de afname van geweld en de toename van beschaving werden die stadsgrenzen overbodig. In plaats daarvan ontstonden landsgrenzen, die burgers moesten beschermen tegen het geweld van andere staten. Maar na de Tweede Wereldoorlog werden ook die grenzen overbodig toen landen in staat bleken om afspraken te maken in plaats van oorlog te voeren. Sociale, morele en juridische grenzen vervingen de materiële grenzen. De Europese binnengrenzen werden geopend en de begrenzing werd naar de buitenranden van het continent verplaatst. Die centrifugale grensverleggingen gingen gepaard met een ongekende toename van welvaart en vrede binnen de grenzen.

Een hernieuwde openheid

Een logische volgende stap zou een wereldwijd samenwerkingsverband tussen landen of tussen steden kunnen zijn. De Duitse filosoof Immanuel Kant pleitte ten tijde van de Franse revolutie voor zo’n samenwerking tussen landen, omdat deze de beste kansen op duurzame vrede biedt. Landen bestrijden elkaar niet langer, maar maken afspraken waar ze zich wederzijds aan houden.

Of zo’n samenwerking realistisch is, valt te betwijfelen. Toch is het als politiek ideaal van belang. Niet vanwege het verre toekomstperspectief dat het schetst, maar vanwege de concrete betekenis voor het hier en nu. Het gaat niet om een utopisch ideaal, maar om een idee dat een directe politieke vertaling kan hebben. Volgens Kant hebben vreemdelingen bijvoorbeeld recht op gastvrijheid. Dat betekent dat zij op zijn minst tijdelijk welkom zijn, dat zij de mogelijkheid krijgen om contact te maken met de bewoners en dat zij niet mogen worden uitgewezen als dat tot hun ondergang kan leiden. Vertaald naar ons: voorkom dat mensen maandenlang verblijven in vluchtelingenkampen die ver verwijderd zijn van de dorpen en steden waar burgers het leven met elkaar delen. Spreek niet alleen in aantallen. Vermijd de valse tegenstelling tussen gastvrijheid en veiligheid, of tussen rechtvaardigheid en welvaart. Stel jezelf niet de vraag: hoe houden we vluchtelingen buiten de deur? Maar: hoe kunnen we goed met vluchtelingen omgaan?

Een open samenleving is geen vanzelfsprekendheid – die vraagt om tolerantie, moed en nieuwsgierigheid. Dat geldt niet alleen voor politici en bestuurders, maar ook voor opinieleiders, journalisten en schrijvers van maand-van-de-filosofie-essays. Het succes van Wilders, Le Pen of Petry laat zien dat het draagvlak voor een politiek van openheid afneemt. Er is inderdaad angst. Maar dat betekent niet dat we daarom onze idealen opzij moeten zetten. Angst is een slechte raadgever, en de angst voor angst een nog veel slechtere. We moeten ons opnieuw laten leiden door een ethiek van openheid.

 

  1. Tineke Abma (VUmc) hoogleraar participatie en diversiteit
  2. Hans Alma (UvH) hoogleraar cultuurpsychologie en geestelijke begeleidingswetenschappen
  3. Joel Anderson (UU) uhd filosofie
  4. Jan Baars (UvH) hoogleraar interpretatieve gerontologie
  5. Christoph Baumgartner (UU) uhd ethiek
  6. Inez de Beaufort (ErasmusMC) hoogleraar gezondheidsethiek
  7. Karim Benammar, filosoof
  8. Roel Bentz van den Berg, schrijver
  9. Babs van den Bergh (UvA) hoofd academische zaken
  10. Maaike Bleeker (UU) hoogleraar Theaterwetenschap
  11. Sanne Bloemink, journalist en schrijver
  12. Theo Boer (TUK/PThU) bijzonder hoogleraar ethiek van de zorg
  13. Kees Boersma (VU) uhd disaster studies
  14. René ten Bos (RU) hoogleraar filosofie en organisatietheorie
  15. Lans Bovenberg (TiU) hoogleraar economie
  16. Jan Bransen (RU) hoogleraar filosofie van de gedragswetenschappen
  17. Rosemarie Buikema (UU) hoogleraar kunst, cultuur en diversiteit
  18. Marjo Buitelaar (RUG) uhd hedendaagse islam
  19. Michael Burke (UCR/UU) hoogleraar retorica
  20. Antoine Buyse (UU) hoogleraar mensenrechten
  21. Bert van den Brink (UU) hoogleraar politieke en sociale filosofie
  22. Rosemarie Buikema (UU) hoogleraar kunst, cultuur en diversiteit
  23. Robin Celikates (UvA) uhd politieke en sociale filosofie
  24. Rutger Claassen (UU) uhd politieke filosofie
  25. Paul Cobben (UvT) hoogleraar geschiedenis van de moderne filosofie
  26. Job Cohen, voorzitter UAF, stichting voor vluchteling-studenten
  27. Ben Crum (VU) hoogleraar politieke theorie
  28. Marc Davidson (UM) bijz. hoogleraar filosofie van duurzame ontwikkeling
  29. Lieven Decock (VU) hoogleraar logica en Filosofie van de cognitiewetenschappen
  30. Ad van Deemen (RU) hoogleraar beslistheorie
  31. Trudy Dehue (RUG) hoogleraar wetenschapsonderzoek
  32. Hans van Delden (UMC Utrecht) hoogleraar medische ethiek
  33. Jolle Demmers (UU) uhd conflict studies
  34. Govert Derix, filosoof/schrijver/adviseur
  35. Belle Derks (UU) hoogleraar sociale en organisatiepsychologie
  36. Adriaan van Dis, schrijver
  37. Joep Dohmen (UvH, HVO) em. hoogleraar wijsgerige en praktische ethiek; lector Bildung
  38. Wybo Dondorp (UM) uhd biomedische ethiek
  39. Jeroen Doomernik (UvA) ud migratiestudies
  40. Maarten Doorman, schrijver en filosoof
  41. Willem B. Drees (TiU) hoogleraar filosofie
  42. Jan Drost, schrijver/filosoof
  43. Wim Dubbink (TiU) hoogleraar ethiek van bedrijf en organisatie
  44. Joachim Duyndam (UvH) hoogleraar humanisme en filosofie
  45. Jan Willem Duyvendak (UvA), hoogleraar sociologie
  46. Marcus Düwell (UU) hoogleraar filosofie
  47. Fokko Jan Dijksterhuis (UT/VU) bijz. hoogleraar kennisgeschiedenis
  48. Anne Dijkstra (UT), ud science communication
  49. Han Entzinger (EUR) hoogleraar migratie- en integratiestudies
  50. Suzanne Ermers uitgeefdirecteur VBK Uitgevers
  51. Erno Eskens, directeur ISVW
  52. Maxim Februari, ethicus/schrijver
  53. Martha Frederiks (UU) hoogleraar studie van het wereldchristendom
  54. Oene van Geel, violist/componist
  55. Rob van Gerwen (UU) ud filosofie
  56. Halleh Ghorashi  (VU) hoogleraar diversiteit en integratie
  57. Marlies Glasius (UvA) hoogleraar internationale betrekkingen
  58. Marieke de Goede (UvA), hoogleraar politicologie, lid Commissie Vrede&Veiligheid van de AIV
  59. Saskia van Goelst Meijer (UvH) UD geestelijke begeleiding
  60. Wouter Goris (VU) hoogleraar antieke, patristische en middeleeuwse Filosofie
  61. Beatrice de Graaf (UU) hoogleraar geschiedenis van internationale betrekkingen
  62. Gjalt de Graaf (VU), hoogleraar integriteit
  63. Bart Gremmen (WUR) hoogleraar ethiek in levenswetenschappen
  64. Maria Grever (EUR) hoogleraar geschiedenis
  65. Bas Haring (UL) bijz. hoogleraar publiek begrip van wetenschap en filosoof
  66. Michel ter Hark (VU) hoogleraar taalfilosofie
  67. Anja van Heelsum (UvA) ud politicologie
  68. Martin van Hees (VU) hoogleraar ethiek
  69. Anton Hemerijck (VU), hoogleraar institutionele beleidsanalyse
  70. Joke Hermsen, filosoof en schrijver
  71. Leon Heuts, hoofdredacteur Filosofie Magazine
  72. Odile Heynders (TiU) hoogleraar vergelijkende literatuurwetenschap
  73. Myrthe Hilkens, journalist
  74. Frank Hindriks (RUG) hoogleraar ethiek, sociale en politieke filosofie
  75. Ernst Hirsch Ballin (TiU/UvA), hoogleraar constitutioneel recht
  76. Cris van der Hoek (HvA) docent filosofie
  77. Rainer Hofmann, Artistic Director SPRING Performing Arts Festival Utrecht
  78. Marijke Hoogenboom, lector Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten
  79. Klasien Horstman(UM) hoogleraar filosofie van de publieke gezondheidszorg
  80. Marc-Marie Huijbregts, acteur
  81. Marli Huijer (EUR/HHs) bijz. hoogleraar filosofie en lector filosofie
  82. Ivana Ivkovic, promovenda filosofie
  83. Guus Janssen componist
  84. Oek de Jong, schrijver
  85. Arjan Kappers, musicus
  86. Laura Karreman (UGent) promovenda theaterwetenschappen
  87. Machiel Karskens (RU) em. hoogleraar sociale filosofie
  88. Laurens ten Kate (UvH), bijz. hoogleraar filosofie en religiewetenschap
  89. Bert Keizer, arts/schrijver
  90. Jos Kessels, organisatiefilosoof
  91. Pauline Kleingeld (RUG) hoogleraar ethiek en haar geschiedenis
  92. Jeroen de Kloet (UvA) hoogleraar globalisering
  93. Frans-Willem Korsten (EUR/UL) hoogleraar literatuur en samenleving
  94. Michiel Korthals (WUR) em. hoogleraar filosofie
  95. Gregg Lambert (Syracuse University, New York), hoogleraar Humanities
  96. Christian Lange (UU) hoogleraar Islamologie en Arabistiek
  97. Gerty Lensvelt-Mulders (UvH) rector magnificus
  98. Koen Leurs (UU) ud gender & postcolonial studies
  99. Hans Lindahl (TiU) hoogleraar rechtsfilosofie
  100. Jannah Loontjens, schrijver / filosoof
  101. Marc Loth (TiU) hoogleraar privaatrecht
  102. Geert Lovink (HvA), lector netwerkcultuur
  103. Alexander Maas (UvH) hoogleraar humanisering en verandering van zorg
  104. Frank Meester filosoof/publicist
  105. Anthonie Meijers (TUE), hoogleraar filosofie
  106. Susana Menendez, bestuurder Haagse Hogeschool
  107. Thomas Mertens (RU) hoogleraar rechtsfilosofie
  108. Ruud Meij (UvH) filosoof, adviseur publieke integriteit
  109. Birgit Meyer (UU) hoogleraar religiewetenschap
  110. Antoine Mooij (UU) em. hoogleraar forensische psychiatrie
  111. Jos de Mul (EUR) hoogleraar wijsgerige antropologie
  112. Eggo Müller (UU) hoogleraar media en communicatie
  113. Reinier Munk (VU) hoogleraar geschiedenis van de moderne wijsbegeerte
  114. Bert Musschenga (VU), em. hoogleraar filosofische ethiek
  115. Paul Nieuwenburg (UL) hoogleraar politieke theorieën
  116. Barbara Oomen (UU) hoogleraar sociologie van de mensenrechten
  117. Huub Oosterhuis, dichter en theoloog
  118. Jim van Os (Maastricht UMC) hoogleraar psychiatrie
  119. Martijn Padding, componist
  120. Polly Pallister-Wilkins (UvA) ud politieke wetenschap
  121. Connie Palmen, filosoof/schrijver
  122. Roland Pierik (UvA) uhd rechtsfilosofie
  123. Froukje Pitstra (UvH) ud historisch onderzoek en geschiedenis van ouder worden
  124. Jeannette Pols (AMC/UvA)  hoogleraar empirische ethiek
  125. Andrea Poma (Universiteit van Turijn) hoogleraar praktische filosofie
  126. Sandra Ponzanesi (UU) hoogleraar gender en postkoloniale studies
  127. Baukje Prins (HHs), lector burgerschap en diversiteit
  128. Henk de Regt (VU) bijz. hoogleraar wetenschapsfilosofie
  129. Eduard van Regteren Altena, cellist
  130. Mirjam van Reisen (UL/TiU),hoogleraar computing for society/internationale betrekkeingen
  131. Ann Rigney (UU) hoogleraar algemene literatuurwetenschap
  132. Ingrid Robeyns (UU) hoogleraar ethiek
  133. Sabine Roeser (TUD) hoogleraar ethiek
  134. Beate Roessler (UvA) hoogleraar ethiek
  135. Jan-Willem Romeijn (RUG) hoogleraar wetenschapsfilosofie
  136. Daan Roovers, filosoof
  137. Simone van Saarloos, filosoof/publicist
  138. Sawitri Saharso, (UvH/VU) hoogleraar burgerschap en morele diversiteit
  139. Eric Schliesser (UvA) hoogleraar politieke theorie
  140. Lydia Schouten, beeldend kunstenaar
  141. Maureen Sie (UL/EUR) bijz. hoogleraar filosofie
  142. Coen Simon, schrijver/ filosoof
  143. Marc Slors (RU) hoogleraar cognitiefilosofie
  144. Arend Soeteman (VU) em. hoogleraar encyclopedie van de rechtswetenschap en rechtsfilosofie
  145. Ed Spanjaard, dirigent en pianist
  146. Martin Stokhof (UvA) hoogleraar taalfilosofie
  147. Ernestine Stoop, harpiste
  148. Helen Stout (EUR), hoogleraar-directeur van het ESL Centre for Law, Art & Innovation
  149. Karien Stronks (AMC) hoogleraar sociale geneeskunde
  150. Fernando Suárez Müller (UvH) ud ethiek en duurzaamheid
  151. Caroline Suransky (UvH) ud globalisering – en dialoogstudies
  152. Tsjalling Swierstra (UM) hoogleraar filosofie
  153. Paul van Tongeren (RU) hoogleraar ethiek
  154. Willem Trommel (VU) hoogleraar beleid en bestuur
  155. Iris van der Tuin (UU) uhd Liberal Arts and Sciences
  156. Suzanne van de Vathorst (AMC ) bijz. hoogleraar medische ethiek
  157. Frank Veltman (UvA), em. hoogleraar logica
  158. Wouter Veraart (VU), hoogleraar encyclopedie van de rechtswetenschap en rechtsfilosofie
  159. Peter-Paul Verbeek (UT) hoogleraar filosofie
  160. Paul Verhaeghe (UGent) hoogleraar psychoanalyse en klinische psychologie
  161. Marian Verkerk (RUG), hoogleraar zorgethiek
  162. Hans Vermeulen (UvA) em. hoogleraar integratie en culturele diversiteit
  163. Heikelien Verrijn Stuart, rechtsfilosoof, lid Commissie Mensenrechten van de Adviesraad Internationale Vraagstukken
  164. Marcel Verweij (WUR) hoogleraar filosofie
  165. Barbara Vis (VU) hoogleraar politieke besluitvorming
  166. Frank van Vree (UvA) hoogleraar mediastudies
  167. Jack Vromen (EUR) hoogleraar filosofie
  168. Berteke Waaldijk (UU) hoogleraar taal- en cultuurstudies
  169. Wolfgang Wagner (VU) hoogleraar internationale veiligheid
  170. Guido Walraven (Hogeschool Inholland) lector dynamiek van de stad
  171. Gloria Wekker (UU) em. hoogleraar gender studies
  172. Ruud Welten (EUR) bijz. hoogleraar filosofie
  173. Wouter Werner (VU) hoogleraar volkenrecht
  174. Guido de Wert (UM) hoogleraar biomedische ethiek
  175. Pauline Westerman (RUG) hoogleraar rechtsfilosofie
  176. Guy Widdershoven (VUmc) hoogleraar medische filosofie en ethiek
  177. Dick Willems (AMC/UvA) hoogleraar medische ethiek
  178. Marcel Wissenburg (RU) hoogleraar politieke theorie
  179. Rafael Wittek (RUG) hoogleraar sociologie
  180. Sally Wyatt (UM) bijz. hoogleraar, digitale culturen in ontwikkeling
  181. Paul Ziche (UU) hoogleraar geschiedenis van de moderne filosofie
  182. Liesbet van Zoonen (EUR) hoogleraar populaire cultuur