Essay

Joke Hermsen – Melancholie van de onrust

Maand van de Filosofie 2017

In april 2017 denken we na over rust. Joke Hermsen neemt hierin, als verkozen essayist, het voortouw. Hoe rust te vinden in tijden van onrust?

De mens is volgens Nietzsche een weemoedig wezen, een homo melancholicus, die weet heeft van verlies, vergankelijkheid en verlatenheid. We proberen deze weemoed om te buigen tot hoop, tot reflectie of kennis, creativiteit of dagdromen, macht of verstrooiing. Maar wat gebeurt er als het tij flink tegenzit en onze melancholie door onrust, angst en teloorgang van idealen slechts naar de duistere kant van het verlies getrokken wordt? Kan zij dan nog vruchtbaar, in de zin van creatief of hoopvol, gemaakt worden? Of reageren wij dan als de zwaan van Jan Asselijn en blazen we woedend en bang naar eenieder die in onze buurt komt en ons nest bedreigt? Wanneer slaat de melancholie om in angst en xenofobie?

In dit essay onderzoekt Joke Hermsen het kantelpunt waarop de mens nog net over voldoende moed, daadkracht en hoop beschikt om het tij te doen keren, over het verlies heen te stappen en een nieuwe verhouding tot de wereld en zichzelf te zoeken. Wat is er nodig voor deze veerkracht van het denken, die ons dezer dagen steeds vaker lijkt te ontbreken?

Joke Hermsen © Koos Breukel

Joke Hermsen (1961) studeerde filosofie en letteren in Amsterdam en Parijs. Zij publiceerde diverse artikelen over contemporaine filosofie en literatuur in onder andere De Gids, Optima, De Groene Amsterdammer, Lust en Gratie, Lover, Krisis/Tijdschrift voor Filosofie, Tmesis, Raster, Les Cahier du Grif, Surplus en Post-Perdu. In 1993 promoveerde Hermsen aan de Rijksuniversiteit Utrecht op de literair-filosofische ideeëngeschiedenis Nomadisch narcisme. Sekse, liefde en kunst in het werk van Lou Andreas-Salomé, Belle van Zuylen en Ingeborg Bachmann. (Kok Agora, 1993). Daarna was zij jarenlang als onderzoeker verbonden aan de Faculteit der Wijsbegeerte van de Universiteit Tilburg. In 1998 debuteerde zij bij De Arbeiderspers met Het dameoffer, een paar jaar later gevolgd door Tweeduister (2001), een roman over de Engelse kunstenaarsgroep Bloomsbury. Haar essaybundel Heimwee naar de mens (2003) werd genomineerd voor de Socrateswisselbeker, het beste filosofische boek van 2003. In 2007 won Joke J. Hermsen samen met kunstenaar Jaap de Jonge de Martin van Amerongen publieksprijs voor een elektronisch essay. De essaybundel Stil de tijd werd in 2011 bekroond met de Jan Hanlo Essayprijs. Voor haar volledige oeuvre ontving Joke J. Hermsen in 2009 de Halewijnprijs.